Nhiều câu chuyện trong một bài nói: vòng lồng nhau và cánh hoa

1Vòng lồng nhau: mở mà chưa đóng

Bạn mở một câu chuyện, kể tới đoạn gay cấn nhất thì dừng: "Lúc đó, mình đứng trước 40 thùng hàng bị trả về…" Rồi bạn chuyển sang một chuyện khác.

Người nghe khó chịu một chút. Họ muốn biết 40 thùng hàng ra sao. Cái khó chịu đó giữ họ chú ý tới cuối bài, khi bạn quay lại đóng vòng.

Vòng lồng nhau có thể có nhiều lớp:

• Mở chuyện A.
• Giữa chừng, mở chuyện B.
• Trong B, kể chuyện C trọn vẹn.
• Đóng B.
• Đóng A.

Chuyện ở giữa thường là bài học hay ý chính. Chuyện ngoài cùng là cái khung giữ người nghe ở lại.

2Sắp lại bài nói của chị Mai theo vòng lồng nhau

Ví dụ minh họa, vẫn là chị Mai:

• Mở: "Tháng 3 năm đó, mình đứng giữa phòng khách, quanh mình là 40 thùng hàng bị bom. Mình đã gõ xong tin nhắn đăng bán lại cả shop."
• Chuyển: "Mình chưa bấm gửi. Vì tối đó có một tin nhắn tới, từ một khách mà mình từng muốn chặn."
• Kể trọn chuyện vị khách khó tính: chị ấy đổi hàng ba lần, rồi thành khách quen, rồi giới thiệu cả công ty.
• Quay lại: "Tối đó, chị ấy nhắn: 'Em ơi, công ty chị đặt 50 phần quà Tết.'"
• Đóng vòng: "Mình xóa tin nhắn bán shop. 40 thùng hàng bị bom vẫn ở đó, nhưng mình biết vì sao mình làm tiếp."

Thông điệp ở giữa: khách khó tính nhất có khi là người giữ bạn lại. Câu chuyện bom hàng là cái khung.

3Cánh hoa: nhiều chuyện, một tâm

Cánh hoa khác. Các câu chuyện không lồng vào nhau. Mỗi chuyện đứng riêng, kể trọn vẹn. Nhưng chuyện nào cũng quay về cùng một thông điệp, như các cánh hoa quanh nhụy.

Ví dụ hay được nhắc là bài phát biểu của Steve Jobs ở lễ tốt nghiệp Đại học Stanford năm 2005. Ông nói thẳng ngay đầu: hôm nay tôi kể ba câu chuyện. Chuyện thứ nhất về việc bỏ học và học lớp viết chữ đẹp, sau này thành phông chữ của máy Mac. Chuyện thứ hai về việc bị đuổi khỏi chính công ty mình lập ra. Chuyện thứ ba về lần được chẩn đoán ung thư.

Ba chuyện không liên quan về thời gian hay sự việc. Nhưng cả ba đều quay về một ý: hãy tin vào con đường của mình, kể cả khi chưa thấy nó dẫn đi đâu.

4Sắp bài nói của chị Mai theo cánh hoa

Nếu chọn cánh hoa, chị Mai cần một nhụy: một câu thông điệp chung. Ví dụ: "Shop nhỏ sống được là nhờ từng khách một, không phải nhờ lượt xem."

Rồi mỗi câu chuyện là một cánh:

• Cánh một: 40 đơn bị bom dạy chị rằng chạy quảng cáo ra nhiều đơn lạ không bằng ít đơn từ khách quen.
• Cánh hai: vị khách khó tính thành khách quen dạy chị rằng một người hài lòng kéo theo cả công ty.
• Cánh ba: lần suýt đóng shop dạy chị rằng chị ở lại vì những tin nhắn cảm ơn, không vì doanh số.

Sau mỗi cánh, chị nhắc lại nhụy bằng một câu ngắn. Cuối bài, chị nói nhụy một lần nữa, đầy đủ nhất.

5Chọn cách nào

Bạn có thể hỏi mình một câu: các câu chuyện của mình có một chuyện lớn hơn hẳn không?

Nếu có, dùng vòng lồng nhau. Chuyện lớn làm khung, chuyện nhỏ nằm bên trong.

Nếu các chuyện ngang nhau, dùng cánh hoa. Không chuyện nào phải làm nền cho chuyện nào.

Bức tranh chung về các khung kể chuyện có ở bài Tám khung kể chuyện và khi nào dùng khung nào.

6Câu chuyển giữa các câu chuyện

Người nghe lạc nhiều nhất ở chỗ nối giữa hai câu chuyện. Một chuyện vừa xong, chuyện khác bắt đầu, họ chưa biết vì sao.

Với vòng lồng nhau, câu chuyển phải nhắc rằng vòng ngoài vẫn đang mở. Ví dụ minh họa: "Mình sẽ quay lại 40 thùng hàng đó. Nhưng trước hết, mình phải kể về một vị khách." Người nghe biết câu hỏi vẫn treo, và biết chuyện sắp kể có liên quan.

Với cánh hoa, câu chuyển phải đi qua nhụy. Kể xong cánh một, nhắc nhụy, rồi mới mở cánh hai. Ví dụ minh họa: "Đó là lần đầu mình thấy shop sống nhờ từng khách một. Lần thứ hai còn rõ hơn, vào một buổi tối tháng Chạp."

Câu chuyển nên ngắn, một hai câu. Nó là tấm biển chỉ đường, không phải thêm một câu chuyện.

Jobs ở Stanford dùng cách đơn giản nhất: đánh số. Ông báo trước có ba câu chuyện, rồi mỗi lần chuyển, ông nói rõ đây là câu chuyện thứ hai, câu chuyện thứ ba. Không khéo léo gì, nhưng không ai lạc.

7Mấy chỗ hay trật

Lồng quá nhiều lớp. Ba lớp là nhiều rồi. Bốn, năm lớp thì chính người kể cũng lạc.

Cánh hoa không có nhụy. Ba câu chuyện hay đặt cạnh nhau, không có câu thông điệp chung. Đó là lỗi của chị Mai ở đầu bài. Viết nhụy ra trước, rồi mới chọn chuyện nào là cánh.

Mỗi cánh kể quá dài. Với bài 15 phút có ba cánh, mỗi cánh nên khoảng ba, bốn phút. Bài Nhịp kể: câu ngắn, khoảng lặng và lời thoại trực tiếp có cách giữ nhịp.

8Dùng cho bài viết dài

Hai khung này không chỉ cho bài nói. Một bài blog dài, một bài đăng kỷ niệm năm năm mở shop cũng dùng được.

Bài viết theo vòng lồng nhau mở bằng một cảnh treo, giữa bài là các bài học, cuối bài quay lại cảnh đó. Bài viết theo cánh hoa dùng mỗi tiêu đề nhỏ cho một câu chuyện, đầu và cuối bài nói thông điệp.

9Thử ngay

Viết ra ba câu chuyện bạn hay kể nhất về công việc của mình. Rồi thử viết một câu thông điệp chung cho cả ba. Nếu viết được, bạn có một bài nói theo cánh hoa. Nếu thấy một chuyện lớn hơn hẳn, thử dùng nó làm vòng ngoài cùng.