Tóm tắt nhanh

  • Khung kể chuyện là bộ xương. Nó cho bạn biết nói cái gì trước, cái gì sau.
  • Chọn khung theo việc: bán một món hàng, kể chuyện thương hiệu, nói với đội, hay nói một bài dài.
  • Bài ngắn hợp khung ít phần: ABT, BAB, PAS.
  • Bài dài, nhiều chuyện hợp khung có nhiều vòng: Sparklines, vòng lồng nhau, cánh hoa.

Bạn tải về một ebook "18 công thức kể chuyện". Đọc xong, bạn biết thêm 18 cái tên tiếng Anh. Rồi tới lúc phải viết bài giới thiệu món mới cho quán, bạn vẫn ngồi nhìn trang trắng. Không biết dùng công thức nào.

Vấn đề không nằm ở chỗ thiếu công thức. Vấn đề là chưa biết công thức nào hợp việc nào. Bài này chọn ra tám khung hay dùng nhất và xếp chúng theo việc bạn cần làm.

1Khung là gì, vì sao cần

Ví dụ minh họa: bạn kể chuyện quán mình cho một người bạn. Bạn nhảy từ chuyện mở quán sang chuyện giá thuê nhà, rồi quay lại chuyện công thức pha chế, rồi kể món mới. Bạn của bạn nghe tới đâu quên tới đó.

Khung giải quyết đúng chuyện này. Nó là thứ tự các phần. Người nghe không cần biết tên khung, nhưng họ cảm được câu chuyện đang đi đâu.

Mỗi khung có điểm mạnh riêng. Dùng sai khung không hỏng hẳn, nhưng giống như mặc áo vest đi biển: không ai cấm, chỉ là hơi ngượng.

Hai bàn tay đang sắp xếp những tấm thẻ ghi chú viết tay trên bàn gỗ, cạnh cuốn sổ và ly cà phê
Khung kể chuyện là thứ tự các phần, giống như xếp thẻ ghi chú

2Khi cần kể chuyện thương hiệu: Pixar Story Spine

Khung này của Kenn Adams, một nhà viết kịch ứng tác. Nó nổi tiếng nhờ các biên kịch của Pixar. Câu chuyện đi qua bảy câu mở đầu cố định: "Ngày xửa ngày xưa… Mỗi ngày… Rồi một ngày… Bởi vì điều đó… Cho nên… Cho đến cuối cùng… Và mỗi ngày sau đó…".

Hợp với: câu chuyện nguồn gốc, trang Giới thiệu, video kể hành trình của quán. Nó cho thấy một cuộc sống bình thường bị xáo trộn và thay đổi ra sao.

Cách điền từng câu có trong bài Pixar Story Spine: bảy câu điền vào chỗ trống.

3Khi cần một câu giới thiệu: ABT

ABT là Và, Nhưng, Vì vậy. Ba chữ nối biến một chuỗi sự việc thành câu chuyện có hướng đi.

Hợp với: trả lời câu "dạo này làm gì?", mở đầu email, câu đầu của bài đăng, đề xuất trong buổi họp.

Khung này đã có bài riêng: Và, nhưng, vì vậy.

4Khi cần bán một món hàng: BAB và PAS

BAB là Before, After, Bridge, tức Trước, Sau, Cầu nối. Bạn tả cuộc sống của khách trước khi có sản phẩm, rồi tả lúc vấn đề đã hết, rồi chỉ ra sản phẩm là cây cầu nối hai bờ.

PAS là Problem, Agitate, Solve, tức Vấn đề, Khoét sâu, Giải quyết. Bạn nêu vấn đề, làm nó rõ và nặng hơn, rồi đưa giải pháp.

Hai khung giống nhau ở chỗ đều bắt đầu từ vấn đề. Khác ở phần giữa. BAB vẽ một bức tranh đẹp. PAS khoét vào nỗi đau.

Mẹo

Sản phẩm mang lại niềm vui (bánh sinh nhật, chuyến du lịch) hợp BAB. Sản phẩm giải quyết một nỗi khổ (thuốc diệt mối, dịch vụ sửa ống nước) hợp PAS.

BAB có bài riêng: Before, After, Bridge. PAS và AIDA có trong bài Công thức viết bài bán hàng: AIDA, PAS và khi nào dùng.

5Khi cần nói với đội: Sparklines

Sparklines là khung của Nancy Duarte, một chuyên gia thiết kế bài thuyết trình. Bạn đi qua lại giữa "hiện tại" và "điều có thể". Mỗi lần quay về hiện tại, người nghe thấy khoảng cách. Mỗi lần nhìn sang điều có thể, họ thấy muốn đi. Cuối bài, bạn chỉ đường đi.

Hợp với: buổi họp đầu năm, buổi nói chuyện khi quán đổi cách làm, lời kêu gọi đội cùng làm một việc khó.

Chi tiết trong bài Sparklines: đặt "hiện tại" cạnh "điều có thể".

Tải miễn phí: Checklist StorytellingChecklist từ nhân vật, xung đột, bước ngoặt đến kết quả và CTA để kể chuyện thật mà không quảng cáo lộ.

6Khi có nhiều chuyện trong một bài: vòng lồng nhau và cánh hoa

Vòng lồng nhau (Nested Loops): bạn mở câu chuyện chính, chưa kết, kể một chuyện nhỏ bên trong, rồi quay lại kết chuyện chính. Hợp với bài nói có một câu chuyện lớn và vài bài học nhỏ.

Cánh hoa (Petal): bạn kể vài câu chuyện độc lập, mỗi chuyện là một cánh hoa, cùng quay quanh một thông điệp ở giữa. Bài phát biểu của Steve Jobs ở Đại học Stanford năm 2005 có ba câu chuyện riêng, cùng dẫn về một ý.

Hai khung này có chung một bài: Nhiều câu chuyện trong một bài nói.

7Khi cần làm người nghe giật mình: False Start

False Start là khởi đầu giả. Bạn dắt người nghe đi một hướng quen thuộc, rồi rẽ ngoặt. Sự bất ngờ kéo họ tỉnh lại.

Hợp với: mở đầu bài nói trước khán giả đã nghe nhiều bài na ná, video ngắn cần giữ người xem ở giây thứ ba.

Xem bài False Start: dắt người nghe đi một hướng rồi rẽ ngoặt.

Sơ đồ chọn khung kể chuyện theo việc: kể chuyện thương hiệu dùng Pixar Story Spine; giới thiệu một câu dùng ABT; bán sản phẩm mang lại niềm vui dùng BAB; bán sản phẩm giải quyết nỗi khổ dùng PAS; nói với đội dùng Sparklines; bài có một chuyện lớn và vài chuyện nhỏ dùng vòng lồng nhau; bài có vài chuyện ngang nhau dùng cánh hoa; cần gây bất ngờ dùng False Start
Tám khung kể chuyện, xếp theo việc bạn cần làm
Một người đứng trước bức tường treo nhiều khung tranh trống với hình dáng khác nhau, một khung được tô sáng
Mỗi khung hợp với một việc, chọn khung theo việc cần làm

8Ba câu hỏi để chọn nhanh

Bạn có thể bỏ qua hết phần trên và chỉ nhớ ba câu hỏi:

  • Bài dài bao nhiêu? Dưới một phút đọc thì dùng ABT, BAB hoặc PAS. Dài hơn thì nghĩ tới Story Spine, Sparklines, vòng lồng nhau, cánh hoa.
  • Người nghe là khách hay đội? Khách thì BAB, PAS, Story Spine. Đội thì Sparklines.
  • Bạn có mấy câu chuyện? Một thì dùng khung đơn. Hai, ba chuyện thì dùng vòng lồng nhau hoặc cánh hoa.

Lưu ý

Các khung không loại trừ nhau. Một bài nói dài có thể dùng Sparklines làm khung lớn, mỗi đoạn "điều có thể" lại là một câu ABT.

9Cùng một món, ba khung

Ví dụ minh họa: một quán trà sữa ra món trà đào ít đường. Cùng một món, ba cách viết.

ABT: "Khách quen của quán thích trà đào, và nhiều người đang cố bớt đường. Nhưng giảm đường thì trà nhạt, đào chua gắt. Vì vậy quán ngâm đào hai ngày trong mật ong, để vị ngọt đến từ trái chứ không từ siro."

BAB: "3 giờ chiều, bạn thèm một ly trà đào, rồi nhớ ra mình đang bớt đường, lại thôi. Thử nghĩ tới một buổi chiều khác: ly trà mát lạnh, ngọt dịu, uống hết mà không áy náy. Đào ở quán được ngâm hai ngày trong mật ong, nên ngọt từ trái, siro chỉ còn một nửa."

PAS: "Ly trà đào mỗi chiều của bạn có mấy muỗng siro? Quán mình đếm thử công thức cũ: bốn muỗng. Một tháng là hơn trăm muỗng. Món mới bớt một nửa siro, vị ngọt đến từ đào ngâm mật ong."

Ba bản đều đúng. ABT ngắn, hợp làm câu đầu của bài đăng. BAB ấm, hợp với khách đang thèm. PAS mạnh, hợp với khách đang lo chuyện sức khỏe. Chọn theo người bạn muốn nói chuyện cùng, không theo khung bạn thích.

10Mấy chỗ hay trật

Cẩn thận

Đừng chọn khung trước khi biết mình muốn nói gì. Viết ra một câu thông điệp chính trước, rồi mới chọn khung để chở nó.

Nhồi nhiều khung vào một bài ngắn. Một bài đăng 150 chữ mà vừa BAB vừa PAS vừa False Start sẽ rối. Bài ngắn, một khung.

Bám khung quá cứng. Khung là bộ xương, không phải cái lồng. Đọc to thấy gượng thì nới ra, đổi chữ nối, gộp phần.

11Thử ngay

Lấy bài đăng gần nhất của bạn. Trả lời ba câu hỏi chọn nhanh, chọn một khung, rồi viết lại bài đó theo khung. Đặt hai bản cạnh nhau, đọc to cả hai.

Nếu chưa biết bắt đầu từ khung nào, bắt đầu từ ABT. Nó ngắn nhất, dễ nhất, và dùng được ở gần như mọi chỗ.

Điều cần nhớ

Đúc kết bài học

  1. Khung kể chuyện là thứ tự các phần; chọn theo việc bạn cần làm, đừng chọn theo tên nghe hay.
  2. Bài ngắn hợp ABT, BAB, PAS; bài dài, nhiều chuyện hợp Story Spine, Sparklines, vòng lồng nhau, cánh hoa.
  3. BAB hợp sản phẩm mang lại niềm vui; PAS hợp sản phẩm giải quyết nỗi khổ.
  4. Viết thông điệp chính trước, chọn khung sau, và nới khung khi đọc to thấy gượng.

Một khung đúng việc giúp bạn ít hơn mười tám khung chưa từng dùng.

Tải miễn phí · Markdown

Checklist Storytelling

Checklist từ nhân vật, xung đột, bước ngoặt đến kết quả và CTA để kể chuyện thật mà không quảng cáo lộ.

  • 8 nhóm kiểm tra
  • Khung viết 7 dòng
  • Bài test trước khi đăng