False Start: dắt người nghe đi một hướng rồi rẽ ngoặt

1Vì sao cái bất ngờ kéo người ta tỉnh

Trong Bí mật của người kể chuyện, Carmine Gallo giải thích bằng một ý: não người tốn nhiều năng lượng, nên nó tự chạy chế độ tiết kiệm. Cái gì quen thuộc, nó cho qua.

Gallo dẫn "lý thuyết vi phạm kỳ vọng" của tiến sĩ Judee Burgoon ở Đại học Arizona, đưa ra từ cuối những năm 1970. Ta luôn chờ người khác cư xử theo một cách nhất định. Khi họ làm khác đi, ta buộc phải chú ý.

Ví dụ trong sách: ai đó nói điện thoại ở quán cà phê ồn ào, bạn không để ý. Cũng người đó nói điện thoại trong rạp phim lúc phim bắt đầu, bạn khó chịu ngay. Cùng một hành động, khác kỳ vọng.

2Bill Gates và lọ muỗi

Năm 2009, Bill Gates nói ở hội nghị TED về bệnh sốt rét. Ông kể cá mập giết khoảng 10 người mỗi năm, nhưng muỗi giết khoảng 725.000 người.

Khoảng năm phút vào bài, ông nói đại ý: sốt rét lây qua muỗi, tôi có mang theo vài con đây. Rồi ông mở một lọ thủy tinh. Ông bảo không có lý do gì chỉ người nghèo mới phải chịu chuyện này.

Khán giả chờ một bài thuyết trình có slide. Họ không chờ một lọ muỗi. Một bài thuyết trình có slide mà lên được bản tin tối của đài NBC. Gallo giải thích: Gates đã phá vỡ kỳ vọng của tất cả mọi người trong phòng.

3J.K. Rowling ở Harvard

Năm 2008, J.K. Rowling, tác giả Harry Potter, phát biểu ở lễ tốt nghiệp Đại học Harvard. Khán giả là những sinh viên giỏi nhất nước Mỹ. Ai cũng chờ một bài nói về thành công.

Bà mở bằng những chuyện quen thuộc: kỳ vọng của cha mẹ, những năm đại học. Rồi bà rẽ: bà muốn nói về lợi ích của thất bại. Bà kể những năm sau đại học, khi mình là một người mẹ đơn thân, thất nghiệp, nghèo gần như không còn gì.

Người nghe đang đi trên đường quen thì bị rẽ sang một con đường không ai ngờ. Và đó lại chính là con đường bà muốn dẫn họ đi.

4Ba cách làm một False Start

Cách 1: mở bằng câu sáo rồi phá nó. "Ai cũng nói khách hàng là thượng đế. Tuần rồi, mình mời một vị thượng đế ra khỏi quán." Câu đầu ai cũng nghe rồi, câu thứ hai làm họ muốn biết chuyện gì.

Cách 2: mở bằng một kết quả đẹp, rồi lộ ra cái giá. "Tháng rồi shop bán 1.000 đơn. Mình lỗ 12 triệu." Người nghe chờ khoe thành tích, nhận được một câu hỏi.

Cách 3: mở bằng một đồ vật không ai ngờ. Gallo kể ông từng khuyên một nhóm chuyên gia an ninh mang hẳn một ổ khóa gỉ, gãy của một nhà máy điện đặt lên bàn, thay vì chỉ chiếu ảnh nó. Khán giả chuyền tay nhau cái khóa. Sau buổi nói, họ nhớ cái khóa, không nhớ slide số mấy.

Ví dụ minh họa cho quán nhỏ: một quán phở muốn kể chuyện ninh xương mười hai tiếng. Thay vì nói, chủ quán đặt một nồi nước dùng ninh hai tiếng cạnh nồi ninh mười hai tiếng trên quầy, mời khách nếm cả hai.

5Rẽ phải có lý do

False Start dễ trượt thành trò câu khách. "Mình suýt chết!" rồi hóa ra chỉ là trượt chân ở bậc thềm. Người nghe thấy bị lừa, lần sau không tin nữa.

Cú rẽ tốt luôn dẫn tới thông điệp. Lọ muỗi của Gates dẫn tới sốt rét. Bài nói về thất bại của Rowling dẫn tới bài học cho sinh viên sắp ra trường. Hai trăm cái bánh trong thùng rác dẫn tới câu chuyện về công thức tiệm đang dùng.

Hỏi mình: nếu người nghe chỉ nhớ đúng cú rẽ này, họ có nhớ được ý chính của mình không? Có thì giữ. Không thì đổi.

6False Start trong video ngắn

Video ngắn là nơi False Start mạnh nhất, vì người xem quyết định lướt hay ở lại trong vài giây đầu. Ba giây đầu là câu quen, giây thứ ba hoặc thứ tư là cú rẽ.

Bài Kể chuyện trong video 60 giây có cách dựng phần còn lại của video. Còn cách chọn khoảnh khắc mở đầu nói chung có ở bài Mở đầu câu chuyện.

7Một kịch bản mẫu

Ví dụ minh họa: video 30 giây cho một tiệm sửa xe máy.

• Giây 0 tới 3, câu quen: "Thay nhớt xe máy bao lâu một lần? Ai cũng thuộc: 1.500 cây số."
• Giây 3 tới 6, cú rẽ: "Tuần rồi tiệm mình xả nhớt một chiếc xe thay đúng hẹn. Nhớt ra đen như hắc ín."
• Giây 6 tới 20, giải thích: chủ xe ngày nào cũng chạy trong kẹt xe giờ cao điểm, máy nóng lâu, nhớt xuống cấp nhanh hơn con số quen thuộc.
• Giây 20 tới 30, thông điệp: "Chạy phố kẹt nhiều thì thay sớm hơn. Ghé tiệm, tụi mình xem nhớt miễn phí, nói thẳng còn chạy được bao lâu."

Quay cận cảnh dòng nhớt đen ngay ở giây thứ ba. Hình ảnh rẽ ngoặt mạnh hơn lời nói.

Điều kiện là chuyện chiếc xe phải có thật. Khi đó cú rẽ không lừa ai, và nó dẫn thẳng tới điều tiệm muốn nói: con số ai cũng thuộc không đúng với mọi người.

8Đừng dùng mãi

Một kênh mà video nào cũng mở bằng "Bạn nghĩ thế này? Sai rồi!" thì cú rẽ thành quen. Mà quen thì não lại cho qua. Dùng False Start khi bạn có một cú rẽ thật, không dùng như công thức cho mọi bài.

Danh sách các khung khác để thay đổi có ở bài Tám khung kể chuyện và khi nào dùng khung nào.

9Viết thử

Lấy bài đăng hoặc kịch bản video sắp tới. Viết câu mở đầu theo lối quen nhất bạn nghĩ ra. Rồi viết câu thứ hai rẽ sang một sự thật bất ngờ, có thật, liên quan tới ý chính. Đọc hai câu cho một người bạn. Nếu họ hỏi "hả, sao vậy?", cú rẽ đã đúng.

Nếu họ chỉ gật gù, cú rẽ chưa đủ xa. Thử viết ba phiên bản câu thứ hai: một bản có con số, một bản có đồ vật, một bản là câu nói nguyên văn của ai đó. Đọc cả ba, giữ bản làm chính bạn bất ngờ nhất.