Bản sắc trước mục tiêu: trở thành người làm việc đó

1Bản sắc là gì?

Những niềm tin này lặng lẽ quyết định rất nhiều lựa chọn nhỏ. Người tin mình "không phải dân thể thao" ít khi nghĩ tới chuyện đi bộ buổi tối. Họ hoàn toàn đi được, chỉ là việc đó "không giống mình".

Tin vui là bản sắc không đứng yên. Phần lớn những câu "tôi là người…" hình thành từ những việc bạn đã lặp lại trong quá khứ. Lặp lại những việc khác thì câu chuyện về bản thân cũng sẽ dần đổi theo.

2Ba tầng của thay đổi

James Clear, trong cuốn Atomic Habits, mô tả thay đổi hành vi qua ba tầng:

• Kết quả: điều bạn đạt được. Giảm năm ký, viết xong một cuốn sách, để dành được một khoản tiền.
• Quy trình: điều bạn làm. Đi bộ mỗi ngày, viết năm trăm chữ mỗi sáng, ghi chi tiêu mỗi tối.
• Bản sắc: điều bạn tin về chính mình. Tôi là người chăm sóc sức khỏe, tôi là người viết, tôi là người quản lý tiền cẩn thận.

Cứ hình dung ba tầng như một ngôi nhà. Kết quả là mái, thứ người ngoài nhìn thấy. Quy trình là tường và cột, giữ cho mái đứng vững. Còn bản sắc là móng, nằm dưới đất, ít ai thấy, nhưng quyết định ngôi nhà đứng được bao lâu.

Phần đông chúng ta bắt đầu từ mái: "năm nay phải giảm năm ký". Mình nghĩ thói quen bền hơn nếu bắt đầu từ móng. "Tôi muốn trở thành người chăm sóc cơ thể mình", rồi để quy trình và kết quả đi theo.

3Chỉ có mục tiêu thì thiếu gì

Mục tiêu vẫn có ích, vì nó chỉ hướng. Nhưng nếu chỉ có mục tiêu, bạn sẽ gặp hai chuyện.

Chuyện thứ nhất là đạt được rồi thì hết động lực. Chạy xong giải 5 km đầu tiên, nhiều người thôi chạy luôn, vì mục tiêu xong rồi. Vạch đích vừa là điểm đến, vừa là điểm dừng.

Chuyện thứ hai là chưa đạt được thì ngày nào cũng thấy mình thất bại. Còn cách mục tiêu mười ký, lần nào bước lên cân cũng như bị nhắc rằng mình chưa đủ. Cảm giác "chưa đủ" kéo dài hàng tháng thì rất dễ làm người ta buông.

Bản sắc thì không có vạch đích. Người chạy bộ vẫn chạy sau giải, vì chạy là việc người chạy bộ làm. Và mỗi ngày họ chạy là họ đã "đạt" rồi, chẳng cần chờ đến cuối năm.

4Mỗi hành động là một lá phiếu

Nếu chỉ nhớ một ý trong bài, mình mong bạn nhớ ý này. James Clear gọi mỗi hành động là một lá phiếu cho con người bạn muốn trở thành.

Bạn không cần tin ngay rằng mình là người viết, hôm nay viết ba câu là đủ. Mỗi lần làm, dù nhỏ, là một lá phiếu. Như một cuộc bầu cử vậy, bạn không cần mọi lá phiếu, chỉ cần đa số.

Đây cũng là lý do phiên bản nhỏ trong bài Kỷ luật bắt đầu từ một việc đủ nhỏ quan trọng đến vậy. Thói quen mình giữ được lâu nhất cũng bắt đầu từ một mức nhỏ tới mức hơi buồn cười. Ba câu mỗi ngày trong ba mươi ngày là ba mươi lá phiếu. Một bài dài ba nghìn chữ rồi bỏ cả tháng chỉ là một lá phiếu. Nói về bản sắc, số lần đáng kể hơn độ lớn của một lần.

Lá phiếu cũng giải thích vì sao niềm tin không "cài" được bằng lời. Bạn có thể nói "tôi là người chạy bộ" một trăm lần, nhưng chưa chạy buổi nào thì chính bạn biết câu đó chưa có cơ sở. Thứ thuyết phục được bạn là những việc bạn đã làm.

5Để ý những bản sắc cũ

Trước khi xây bản sắc mới, thử nghe xem mình đang nói gì về bản thân. Những câu như "tôi không phải người buổi sáng", "tôi vốn lười", "nhà tôi ai cũng mập" nghe như sự thật. Nhưng thường chúng chỉ là kết quả của những việc đã lặp lại lâu năm.

Những câu này tự nuôi nhau. Tin mình lười thì dễ bỏ cuộc khi gặp khó, mà bỏ cuộc thì lại có thêm bằng chứng mình lười. Vòng lặp cứ thế quay.

Bạn không cần cãi nhau với mấy câu đó, chỉ cần ghi nhận chúng rồi bắt đầu bỏ những lá phiếu khác. Có một câu dễ dùng để tự nhắc: "Trước đây mình hay…, nhưng dạo này mình đang tập…".

6Bốn bước dùng bản sắc để xây thói quen

Bước 1: Viết một câu "Tôi là người…"

Việc cần làm: chọn con người bạn muốn trở thành, trong đúng mảng đang xây thói quen, rồi viết thành một câu bắt đầu bằng "Tôi là người…".

Lý do: một câu ngắn dễ nhớ hơn cả danh sách mục tiêu. Nó cũng dùng được trong mọi tình huống, chứ không chỉ lúc làm thói quen.

• Tôi là người giữ lời với chính mình.
• Tôi là người chăm sóc cơ thể mình.
• Tôi là người học điều mới mỗi ngày.
• Tôi là người có mặt trọn vẹn khi ở bên con.

Bước 2: Hỏi "người đó sẽ làm gì trong mười phút hôm nay?"

Việc cần làm: từ câu vừa viết, liệt kê ba việc nhỏ người đó sẽ làm hôm nay, mỗi việc không quá mười phút.

Lý do: bản sắc chỉ có nghĩa khi biến thành hành động cụ thể. Giới hạn mười phút giữ cho việc đủ nhỏ, ngày bận vẫn làm được.

Ví dụ: với "Tôi là người chăm sóc cơ thể mình", ba việc có thể là đi bộ mười phút sau bữa tối, uống một ly nước khi vừa đến công ty, tắt màn hình trước mười một giờ đêm.

Bước 3: Làm một việc và ghi lại như một lá phiếu

Việc cần làm: chọn một trong ba việc, làm ngay hôm nay, rồi ghi lại bằng một dòng ngắn.

Lý do: ghi lại biến hành động thành bằng chứng nhìn thấy được. Đọc lại một tuần có sáu dòng, bạn thấy rõ mình đang dần trở thành ai.

Ngày 12: đi bộ 10 phút
sau bữa tối. Phiếu số 5.

Nhật ký check-in hai phút trong template Notion quản lý kỷ luật của Qiki dùng được cho bước này.

Bước 4: Dùng câu hỏi bản sắc khi phân vân

Việc cần làm: khi đứng trước một lựa chọn, đổi câu hỏi "mình có muốn không?" thành "người mình muốn trở thành sẽ chọn gì?".

Lý do: "muốn hay không" tùy tâm trạng lúc đó. Câu hỏi bản sắc kéo bạn về với điều đã chọn lúc đầu óc bình tĩnh.

Ví dụ: chín giờ tối, bạn mệt và định bỏ buổi đi bộ. Người chăm sóc cơ thể mình sẽ làm gì? Có thể họ vẫn đi, chỉ năm phút quanh nhà thôi, và đó vẫn là một lá phiếu.

7Ví dụ minh họa: chị Hà và cuốn sách chưa viết

Thử hình dung chị Hà (nhân vật và con số đều giả định) làm kế toán, ấp ủ viết một cuốn sách về quản lý chi tiêu gia đình. Đầu năm, chị đặt mục tiêu "viết xong bản thảo trong năm nay". Ba tháng sau, chị mới có vài trang lẻ tẻ, và lần nào mở tài liệu cũng thấy nặng, vì đích đến còn xa quá.

Chị đổi cách. Thay vì mục tiêu, chị viết một câu: "Tôi là người viết mỗi ngày." Việc nhỏ nhất một người viết làm được là ba câu. Chị gắn nó vào lúc pha cà phê buổi sáng, trước khi mở điện thoại.

Sau ba mươi ngày, chị có hai mươi sáu ngày viết, tức hai mươi sáu lá phiếu. Có hôm chỉ ba câu, có hôm gần một trang.

Trung bình khoảng một trăm hai mươi chữ mỗi ngày viết, cộng lại hơn ba nghìn chữ. Con số không lớn, nhưng nhiều hơn cả ba tháng trước đó cộng lại.

Còn hơn cả con số, chị nói về mình khác đi. Trước kia là "mình đang cố viết một cuốn sách", giờ là "sáng nào mình cũng viết".

• Trước: mục tiêu "xong bản thảo trong năm", viết khi có hứng, lúc nào cũng thấy mình chậm tiến độ.
• Sau: bản sắc "người viết mỗi ngày", ba câu sau ly cà phê sáng, mỗi ngày viết là một lần "đạt".

8Khi bản sắc quay ra làm khó mình

Bản sắc quá cứng là cái bẫy đầu tiên. "Tôi là người không bao giờ bỏ buổi tập nào" sẽ vỡ ngay lần đầu bạn ốm. Chọn câu mềm hơn, như "tôi là người quay lại sau khi lỡ một buổi", xem bài Quay lại sau khi đứt chuỗi.

Nói nhiều hơn làm cũng hỏng, vì bản sắc được xây bằng hành động chứ lời tuyên bố không xây được. Mỗi câu "Tôi là người…" phải đi kèm ít nhất một việc mười phút làm được hôm nay.

Ôm quá nhiều bản sắc cùng lúc thì chẳng cái nào đủ lá phiếu, kiểu vừa muốn là người dậy sớm, người chạy bộ, người đọc sách, người nấu ăn ngon. Chọn một bản sắc chính cho vài tháng tới, giống cách bài Kế hoạch 12 tuần chọn một điều quan trọng nhất. Còn gắn bản sắc với kết quả, như "tôi là người bán hàng giỏi", thì sẽ lung lay vào tháng doanh số thấp. Gắn với việc làm, như "tôi là người gọi lại cho khách mỗi ngày", thì vững hơn.

9Mấy câu hỏi quanh chuyện bản sắc

Nói "tôi là người chạy bộ" khi chưa chạy buổi nào, có phải tự lừa mình không? Chỉ nói mà không làm thì đúng là vậy. Vì thế bài này không bắt bạn tin ngay. Bạn chọn hướng trước, rồi để những lá phiếu nhỏ dần dần thuyết phục chính bạn.

Lỡ vài ngày thì bản sắc có sụp không? Không đâu. Bản sắc được quyết định bởi đa số lá phiếu, đâu phải bởi một ngày. Việc cần làm là quay lại sớm, dù chỉ với phiên bản nhỏ nhất.

Có nên kể với mọi người về bản sắc mới không? Tùy bạn. Có người thấy được động viên khi chia sẻ, có người lại thấy áp lực. Chọn cách nào thì hành động lặp lại vẫn quan trọng hơn lời nói.

10Bỏ lá phiếu đầu tiên

Viết một câu "Tôi là người…" cho thói quen bạn đang xây, rồi xem lại câu đó nói về cách sống hay về kết quả. Liệt kê ba việc người đó sẽ làm, mỗi việc không quá mười phút. Làm một việc ngay hôm nay và ghi lại như lá phiếu đầu tiên. Cuối cùng, viết ra một câu "mình là người…" tiêu cực bạn hay nói, kèm một câu mô tả sự việc để thay nó.

Nếu bạn chưa có môi trường thuận lợi cho thói quen mới, đọc lại bài Kỷ luật không phải ý chí. Biết mình muốn trở thành ai rồi thì bước tiếp theo là hiểu thói quen vận hành thế nào: Vòng lặp thói quen.